Samaw Marasaw

Essay : CHI NATA REIH PABOHSANA - By Evan Joshua Beita


Biehmiapa
    
Evan Joshua Beita
Keimo marasaw zypi heta' eima râh chi nata reih pabohsana kyh liata reih awpa hluhpi a y tarawpa ta, ei pahnona rakha nata ei phana rakha tawhta pachàna ei vaw pahripaziah laih awpa chà sa la. Areihtuhpa nata arohtuhpazy eima pahno pahlao  tlamaw lei n'awpa nata eima no àvâh via thei nawpata bie tlâhpipa (point) pachhaihpachhuapa hmâpa ta he hawhna heta pachâ pahmaoh tua ei sih la:-

1. REIH : Reih he Khazohpa tawhta apuapa, Khazohpa chhaota apha tah ta ano ei-hrâh (Special) kawpata maniah a piepa a châ. Chi nata pho zy, ti nata râh nata arâh leilô sawzy eima bohna cha *Reih* he a châ. Reih heta' arâh leilô saw  (Orginal)  eima châna maniah palâhâh tuhpa nata miah phuahzâh laih tuhpa a châ. Mara chipho eima châna chabah tuhpa cha "Mara reih" he avaw châ.
      Chavâta keimo liata reih eima pahlei noh tawhta marah chyhsa eima chàna khophie pahleipa hawh tluta eima chà aw.  Chavàta reih pahleipa cha' chi nata pho pahleipa achâ hlei khô ta. Chi hro pho hropa liata aphei tahna a châ. Reih pabohsa tuhpa deikua a chi nata pho pabohsa ta chi hluhpi apapôh tyh.

REIH PABOHSA PEIMAWHNA KYH

Reih pabohsana kyh liana heta reih awpa hluhpi a y tarawpa ta su-4 tawhta pachà pahmaoh tua ei sih la :-

(I) Reih he a pôhkhana a châ :  

Reih heta' eima râh chi nata pho, Awnanopa nata khih tlâh etc. zy kyhpachâna liata hmaohkha ta miah chahry pabaoh ta,  keimo liata kyhpachânazy, Ngiachhiena nata tha apasa vei châhna zy maniah apahneisa tyh.
      
      Reih liana heta  veiseih palôhâhna nata apôhkhanazy y ta, Opa lyuhri. Vaih nah tlâh nata Chhôhkha  nata Awnanopazy apòhkhana nata kyhpachàna chôta, pachâna miakha liata charei khoh theipa eima vaw châ.

 (ii) Reih he eima bohna a châ : 

eima chheipâh liata District nata State a ypazy he pakha ta ta sai tua ei suh u,  Reih pabohsa leina vâta ama râh chi nata phozy pai patlah ta, ama  pahlei pathao hai,
      
Abeipa ta apiepa' ama culture , Hrozie. Chi nata pho atobina nata ama râh leilôzy ama pahlei pathao hai, he zydua he reih pahleina vâta sai avaw cha, reih ama pahlei tawhta cha' chihro phohropazy ta ama râh chhôh avawngia hnao eita ama chi nata phozy ama vaw padi pathao haw,.  He vana heta ama ràh leilò nata chiphozy cha phohropazy ta vaw hnei pathao  eita. Phohropa sei liata ama ngia pathao haw. Ama ràh leilòzy aboh khao vei. Hiatliana nata chi nata pho adyuhna ta a charei pathao hai. Ràh chàta thlalôhna su raita y khao leipata. Thokhazy chhochhi o nah lyu hnei khao leipata o thliah liata moku ramàh khaipa hluhpizy chhao ama y.

Reih he' eima pabohsa thei khiatala Maràsaw suto râhto liata pai patlah haw hra ei sihla. Thlà khaoh liata hmahta angia haw hra ei sih la, keimo liata Mara leilô saw eima châna lei  leipa awta. Khati noh raita Ràh kyhpachána nata thapasana eima hnei ngâthlah ha aw.

Tahmano heta cha Mara reih he a rakha lei hrasala, mo thokha  phahnai ngiahna nata reih pabohsana zawhzi váta  eima palôh ahmaohkha ta, eima pachânazy chhao alyu chy hra.  Hevana heta chihro phohropa zy ta kho dâh hawhta maniah ahniahni ngâh leipa eita, eima chi nata pho nata mara reih chhao ama zah pakhei (respect) thai kaw chy hrapa avaw châ.

Mara reih eima pahlei noh tawhta keimo liata kyhpachanazy,  Apôhkhanazy nata Tha apasa veichâhna etc.zy lei awta. Chihro phohro hluhpizy ta maniah ama vaw ngia hnao aw.  Cha daihti atlô nawpa cha' eima chheipàh liata chihro phohro hluhpizy ta ngiahtia leipa ta lâpaw tawhta khâ maniah asai tyh. Reih pabohsapa deita he' eima bohna y chhôhpa avaw châ.

(iii) Reih he khotalaina a châ :  

He khizaw râh to su to liata chi nata pho apahlaopahli viana su lia maihta hro thlalôh achhih leipata palôh tlâhna nata adyhryhna y thai hra vei. Thlahzona nata chihuhna saita bie tyh ta, Opa lyuhri nata khihtlâh liata khotalai kawpata charei awpa chhao he hmo rairu kawpa avaw chà.

Keimo deikua reih vána heta Opa lyuhri nata viasazy khotalai kawpata aviasa thei pita, chhôhkha  aly thapha kawpa nata khotalai kawpa ta Abeipa he vaw chakao khoh theipa avaw châ. Chadei châvei reih pabosana vata khotalaih kawpata Awnanopa nata râh chakaona raihria khoh thei chyupa eima vaw châ.  

Abu nata sai, Chy nata sia nata nie nata do kyh liata khotalai kawpata niekhoh  doh kho theipa duasu liata eima duahna chhá chaipa chhao he Reih alyuna vàta achâ tah theipa avaw châ.

Reih heta' molai mochyh, dyhchhie dyhru nata ochaki chapà saw lòhkha miah paphaosa ta, khotalai kawpata hmaokha ta maniah achareisa tyh.

(iv) Reih he hmahsiena achâ :

Babulon o chhâh sâhpa a sah tuhpazy chhao' chyhsa thatlôpa hluhpizy ta sah hra ei sala. Khazohpa ta ama reih cheipa avaw panano daihti liata cha, ama O chhàh pacho haipa chhao sah pazao thei khao vei ei tahpa bible liata eima hmô.

Khazohpa chhaota reih he avaw pachâ peimawh ngaitakawpa avaw châ hra.

Reih pabohsapa he Khazohpa khozie chàta. Chavàta ahy raita areih pabohsapa maihta ama ràh chi nata pho hmahsiena làta pangai aw eita. Reih apahleipa chi nata pho deikua ama lei lymà aw.  Chaváta reih pabohsapa he kao toti liata hmahsiena thabypa avaw chà.

REIH HE' KHEIH TA PABOHSA AWPA MA A CHÂ

Reih pabohsana kyh liata maophaohna chaba tuhpa cha' Keima nata nama, eima Chhôhkha, Khitlâh, nata Mara zawpi zydua eima châ. Reih pabohsana kyh liata hmalah pazi nawpa dàh achyu ta ta vaw reih tua ei sih la: -

1)      Ei reih ei cheih aw
Reih pabohsana kyh liata peimawh chaipa cha "ei reih ei cheih aw" tahpa he avaw chà.    

Chyhsa ahy raita chihro pho hropa reih ahlykhei tlâ leipa ta. Eima pikheipa reih he tlâ cheih molo thlah haw sih la. Reih hropa zydua hlàta eima pikheina reih he pasô ta pasàhsa via chai ei sih la. Eima pakah tawhta mara reih he pua hluh chai tyh sala, ahy cha maw' mara reih he atlybai thei aw tly. Su to ráh to liata y hrei sih la. Mara reih eima chei hnolo ngàthlàh ha khiahta cha. Eima reih he lei thlàhthli theileipa awta. Keimo nata eima chhôhkha eima chi nata phozy eima pabohsa thei aw.

2)       Chhôhkha liata :
Chhôhkha he hmoto liata "Alpha nata Omega" hawhta pakhopà theipa chàta. Chao nata luh hawhta a châ. Reih achuna liata eima Siku-o cha' O chhôh he a chà' eima nô nata pawzy he chhôhkha pachutuhpazy châ ei ta. Reih pabohsana nata pachuna kyh liata amà maophaohna àsâh ngaitakaw.

Nôpawzy heta sawzy he ama hawti no tawhta reih ama pachu hluh khiahta cha' vaw satlia laihsa hra ei sala. Reih pahlei khao cheita aw veih ei. Saw nahzy hmiakô liata reih pahlao pahlipa ama cheih/hmâh hluh awpa châleipa ta, Mara reih sôzie nata tlaichhai tlàh achâ zie saw nahzy hro pahnie  (convince) theina taihta ama pasopakà awpa a châ. Chhòhto liata nòpawzy heta mara reih ro & reipa he saw nahzy pachu ta, pathaisa cheingei awpata hmah lah chyuhpa chàsala. Cha cha eima reih à bohna a chà.

3)      Zawpi apôhpakhyna su liata :

NGO's. Awnanopa nata MADC etc. Leader zy heta zawpi apôh pakhyna nata apahmaoh viana su liata mara reih he hmàh hluh via pachai tyh ei sala, Mara reih sôzie nata kho achhihzie he zawpi làta pachu hluhpa ta reih pabohsa awpa peimawh ziezy chhao reih hluh via tyh hra ei sala. Abyuhna nata ngiahnazie lyma hawhta reihpabosana kyh liata zawpizy chàta Awareness zy hneikhei tyh ei sala. He heta athòkheina lai kawpa miah pie tuhpa achâ aw.

4)      Social Media

Social Media he' reih pabohsana kyh liata eima phahnai khei chai awpa châta, miah adyuh tuh chai awpa chhao a chà hra.  Cha zy cha :--

(a)   Television
TV he hawti machâ alai achyh ta eima yru papai nawpa nata bie thieh hla thiehpazy eima daona su hnawh chaipa a chà. TV tawhna heta chihro phohro reih eima vaw thei hluhtu daihti liata cha' reih hmà pahlao pahlipa he arai avaw nao kaw tyh. Aviapachaipa ta hawti nahzy chhochhi reikah nata bierei ama chu lihchizy vaw châta, he hawhpa nohta Cartoon film Mizo or English ta paliepa ama mo tyhpa deikua amo liata reih liata rairuna hluhpi ama vaw hnei tyh. He vana heta hawtizy chàta TV tawhta Cartoon film mo awpa Mara reih ta paliepa zy he pachhuahpano thei ei sihla, he heta eima ràh chi nata pho nata reih pabohsana chhaichhi tlao avaw chà aw.

(b)   Daily news paper

Eima râh he kao toti liata hmialà keih chakà pathao lyma pita alypa achà ngaitakaw. Chadeikua la News papuana kyh liata rei awpa hluhpi a y. Mara ràh chhôh liata thàtibu moh alàluah viapazy he tlaikao reih ta ropa sai vaw châ ha tlô ta. He heta reih pahlaopahlina láthlòh liata miah a chhi tyh. Chyhsa hluhpizy ta mara reih he aki vei khia maw tahpa pachàna taihta ama vaw hnei pathaopa a chà. Chavata Daily news siepahlie pata mara reih pabohsana kyh liata hmahla ta ahra awpa eima ngiah ngaitakaw.

5)      Moh bina kyh

Chyhsa eima vaw châ tawhta cha hlâno daihti tawhta tahmà taihta moh eima vaw bi tyhpa avaw châ, Moh he chi nata pho nata reih pabohsana kyh liata avaw peimawh ngaita kaw. Moh he' maràsaw eima châna maniah palàhàh tuhpa acha nota. Chyhsa hluhpi ta cha, chi hro pho hropa reih ta moh abi pita. He heta' chi nata pho nata reih zah achhihna a pahlei pathao. Marapa ta marà reih do kawpata eima moh avaw bi haw sih la. Cha cha chi nata pho nata reih pabohsana lâthlôh achhih pathaona chhao avaw châ hra.

6)      Khihchhôh/ khôtho liata
Khòtho, Office nata khitlâh hmotaona liata eima vaw puapà dàihti liata marâ reih he' a sâkhana liata hmâh tuachai lymà sih la. Viasa zy bielôhawh reikhei nota chhao mara reih he a sàkhana liata hmàh lyma thei sih la. Cha cha eima chi abohna chàta eima reih abohna chhao achãpà hra.

CHI Y-ZIE

Khazohpa ta khizaw nata a chhôh liata hmohro hneipa zydua he' amo chi hawh tlaita apathla pachhuah lymâ thei awpata yzie hnei kawpata ataopa achà.

Chyhsapa zy, Sahrohzy nata Chicheipazy he' chi hneipa ta taopa achâpa vâta, hlâno tawhta atahmâ taihta chi avaw pathla pachhuah laih lymapa eima châ.

CHI HE A LEI THEI MA

Hmoto he yzie hnei kawpa nata chàna kakuapa hawhta apathla pachhuah laih lymâ awpata taopa a châ nota. Eima chi châna dopa (Orginal seeds) he pabohsa leina vàta eima chi zydua lei khai vei hrawsala 90% 80% nata 30% taihta pahlei theipa a châ. Chi eima pahlei theina dàh nata pabohsa nawpa dah he hawhta avaw lai chadai laih tua ei suh u :-

1)      Chemical & physical changes tawhta

Chyhsapa he eima châna zydua anano tlôleipata, eima hrozie. Eima pielyuzie nata Bierei kah thlàh liata eima pikheipa (cultural life) siesaipa ta pikhei leipa hro (Standard/Western life) ahlykheipa (Copy life) hluhpi ypita. Thokhazy deikua eima vaw laihseihna Chi nata reih pahno khaoleina taihta a ypa hluhpi chhao eima y hra. He zydua he pikheina chi nata pho apaphasai pata pho hropa chi nata pho liata *aphei* tahna achà. He he chi nata reih pahlei pathaona thabypa a châ.

2)      Pahrâna su

Ahyrai ta a râh ti nata tlâh puasai pata ràh hro làta pahrâ haw sala, Mara chyhsa achâna zakheipa ta chihro phohropa châna âbai khiahta chà. A chipho châna *anyupa* hawhta chàta. Marà chi nata pho achâna a pahleipa hawh tluta a châ.

Ahy raita Bôhia, Hlychho nata Chozah etc..achàna zydua pahno pata a chipho chàna khâ châ apatupà pata ràhto su to liata y hrawsala a chi nata pho chàna apabohsa lyma tahna a chà. Chadeikua chi nata pho a châna apatu ngâkaw hrasala apikheina reih a cheih thai vei khiah deikua cha' a maràh châna khophie pahleipa hawhta a châ hra. Chavâta khataih su lia raita pahrâ hrei sih la, eima chi nata eima reihzy eima chahu pahnie chhôhta cha' Mara orginal eima châna keimo liata lei leipa awta. Keimo liata khati noh raita eima pabohsa tahna avaw châ.

3)      Lahpinô & Vahpa hneina kyh liata

Chi nata reih pabohsana kyh liata hmo peimawh kawpa sakha cha' Nôvah ahneina kyh' he avaw châ tyh. Marah chanô ahy tlyma a chi heihpa pathlua pata vahpa châta pho hropa apatu khiahta cha' chi akaw pathla heih awpa (Next generation) liata maràhpa achàna 100% pahleipa hawh tluta a châ. Cha hawhrana chata mara chapaw ahy tlyma achi heihpa pathlua pata lahpinô awpata chihro phohropa hnei haw sala, Mara leilôsaw achâna 20% pahleipa hawhta a chà. Chavàta chi nata pho nata mara reih pabohsa awpata cha keimo mara chi heihpa cheingei he lahpinò/vahpa chàta patu thei chyu ei sih la. He he 100% eima bohna lâthlôh a y chhòhpa a châ.

CHI NATA REIH HE A PACHHAI THAILEIPA HMO A CHÂ

Mara reih nata Mara chi pabohsana kyh liata thokhazy cha' chi he pachà peimawh kaw tlô ei ta, reih pachà peimawh leipa hluhpi y ei ta. Thokha ta reih he pachà peimawh kaw tlôta  maràh chi achâ na pachà peimawh hiahlia thai leipa hluhpi ama y hra.

Mara chi nata pho nata reih pabohsana lâthlôh pha chaipa cha Chi nata reih pachhaih leipata pasô thai veichàh pata keimo tlaita khâ-châ eima chahu pahnie awpa acha. He he eima bohna a cha.

a)      Nga khaoh nata pakho na

Reih nata Chi he' ngah khaoh liata Ti nata Ngah hawhta pakhopà theipa châta. Ti nata ngah hawhta khâ châ' apatu pa-i pa nata pachhaih theileipa a chà.  Ngakhaoh sôna cha Ti nata nga he a châ. Chahaw hrana chata  mara leilôsaw eima chàna liana heta eima chi nata reih he khà-châ apatu pa-i ta, apachhaih thai leipa avaw chà. Ahy raita chi tlyma reih tlyma apahleipa cha' ngakhaoh liata ti nata nga pahleipa hawhta a chà. Ngakhao sôna/hneirôna 50% pahleipa hawhta a cha tah theipa avaw châ. Chavàta chi nata reih he apeimawhna alyupa achàpa vâta,  a miano ta asie pakaoh lyma awpa achà.

b)     Hrona nata pakhona bie

Chi nata reih he' pôhpa liata Sahpa hrona nata Thlahpa hrona a sie pakaohpa hawhta khà chà apakaoh laih hrapa a châ.

Chavâta chyhsa pôhpa liana heta hrona chino y ta. He hrona zy he avaw pachhaih khiata cha, chyhsa pôhpa cha' *athipa* a chà.

c)      Pavaw pakhopa na bie

Chi nata reih he Và liata pavaw azawpa  chavei nata chachàh mathlaw hawh tluta a chà.

Vâ liata Pavaw azawpazy  he' pahmòhpi tawhta ama pôhpa hrona pabohsa awpata cha Mathlaw he avaw peimawh ngaita kaw. Pavaw zy heta chavei nata chachâh ta mathlaw hnei chyu eita. Ama pôhpa aboh nawpata ama chavei lâ tahpa mathlaw he ma peimawh via ma, ama chachâh là tahpa mathlawh he maw tahpa ahiahri chyuh ei sih la. Mathlaw sàno ta apeimawhna alyu nairi ta a sáno ta pavaw chàta asòhzie nata phahnai zie chhao alyu khai tahpa ta eima chhy chyu nata pangiasa a chhih. Chavàta marasaw eima Chi nata pho nata reih pabohsana kyh liana heta chi eima pachà peimawhpa hawhta reih chhao pachà peimawh pata eima pabohsa lymà awpa a chà.

Atlâhpakyuna

Marà ràh apahniehna nata mara chi nata reih apahniehna chaipa cha' nama nata keima he eima chá. Eima chàna he zuah leipata phohropa hmiakò lia chhaota eima palai khei lyma awpa a chà. Mara ràh ti nata tlàh abohna y chhòhpa cha  chi nata reih pabohsana he a chà.

Chi nata reihzy he Abeipa ta a eihhrâh kawpata miah piepa a châpa vàta, mara chi nata reih he cheih chalo lyma pata phohropa hmiakô lia chhaota riahpha ngaitapa ta eima duakhei / palàhàh ngàh lyma awpa chà.

Eivaw pih khei ei reih cheina
Hy alo awpa chapasaih vana
Pasô ei si, angiana zydua chhao
Thyutlia eima daihti chhôhta


FOR GOD AND MARALAND

(He Essay pha kawpa he MSO Chennai ta Essay aropasuana ama pachhuahpanohpa liatapa lapapuapa a cha.Admn)

No comments