Essay : CHI NATA REIH PABOHSANA - By Evan Joshua Beita
Biehmiapa
![]() |
| Evan Joshua Beita |
Keimo marasaw zypi heta' eima râh chi nata
reih pabohsana kyh liata reih awpa hluhpi a y tarawpa ta, ei pahnona rakha nata
ei phana rakha tawhta pachà na ei vaw pahripaziah laih awpa chà sa la. Areihtuhpa nata arohtuhpazy eima pahno
pahlao tlamaw lei n'awpa nata eima no
à vâh via thei nawpata bie tlâhpipa (point) pachhaihpachhuapa hmâpa ta he hawhna
heta pachâ pahmaoh tua ei sih la:-
1. REIH
: Reih
he Khazohpa tawhta apuapa, Khazohpa chhaota apha tah ta ano ei-hrâh (Special)
kawpata maniah a piepa a châ. Chi nata pho zy, ti nata râh nata arâh leilô
sawzy eima bohna cha *Reih* he a châ. Reih heta' arâh leilô saw (Orginal)
eima châna maniah palâhâh tuhpa nata miah phuahzâh laih tuhpa a châ.
Mara chipho eima châna chabah tuhpa cha "Mara reih" he avaw châ.
Chavâta keimo liata reih eima pahlei noh tawhta marah chyhsa eima chà na
khophie pahleipa hawh tluta eima chà aw.
Chavà ta reih pahleipa cha' chi nata pho pahleipa achâ hlei khô ta. Chi
hro pho hropa liata aphei tahna a châ. Reih pabohsa tuhpa deikua a chi nata pho
pabohsa ta chi hluhpi apapôh tyh.
REIH
PABOHSA PEIMAWHNA KYH
Reih pabohsana kyh liana heta reih awpa
hluhpi a y tarawpa ta su-4 tawhta pachà pahmaoh tua ei sih la :-
(I) Reih
he a pôhkhana a châ :
Reih heta' eima râh chi nata pho, Awnanopa
nata khih tlâh etc. zy kyhpachâna liata hmaohkha ta miah chahry pabaoh ta, keimo liata kyhpachânazy, Ngiachhiena nata
tha apasa vei châhna zy maniah apahneisa tyh.
Reih liana heta veiseih palôhâhna
nata apôhkhanazy y ta, Opa lyuhri. Vaih nah tlâh nata Chhôhkha nata Awnanopazy apòhkhana nata kyhpachà na
chôta, pachâna miakha liata charei khoh theipa eima vaw châ.
(ii) Reih he eima bohna a châ :
eima chheipâh liata District nata State a
ypazy he pakha ta ta sai tua ei suh u,
Reih pabohsa leina vâta ama râh chi nata phozy pai patlah ta, ama pahlei pathao hai,
Abeipa ta apiepa' ama culture , Hrozie. Chi
nata pho atobina nata ama râh leilôzy ama pahlei pathao hai, he zydua he reih
pahleina vâta sai avaw cha, reih ama pahlei tawhta cha' chihro phohropazy ta
ama râh chhôh avawngia hnao eita ama chi nata phozy ama vaw padi pathao
haw,. He vana heta ama rà h leilò nata
chiphozy cha phohropazy ta vaw hnei pathao
eita. Phohropa sei liata ama ngia pathao haw. Ama rà h leilòzy aboh khao
vei. Hiatliana nata chi nata pho adyuhna ta a charei pathao hai. Rà h chà ta
thlalôhna su raita y khao leipata. Thokhazy chhochhi o nah lyu hnei khao
leipata o thliah liata moku ramà h khaipa hluhpizy chhao ama y.
Reih he' eima pabohsa thei khiatala Marà saw
suto râhto liata pai patlah haw hra ei sihla. Thlà khaoh liata hmahta angia haw
hra ei sih la, keimo liata Mara leilô saw eima châna lei leipa awta. Khati noh raita Rà h kyhpachána
nata thapasana eima hnei ngâthlah ha aw.
Tahmano heta cha Mara reih he a rakha lei
hrasala, mo thokha phahnai ngiahna nata
reih pabohsana zawhzi váta eima palôh
ahmaohkha ta, eima pachânazy chhao alyu chy hra. Hevana heta chihro phohropa zy ta kho dâh
hawhta maniah ahniahni ngâh leipa eita, eima chi nata pho nata mara reih chhao
ama zah pakhei (respect) thai kaw chy hrapa avaw châ.
Mara reih eima pahlei noh tawhta keimo
liata kyhpachanazy, Apôhkhanazy nata Tha
apasa veichâhna etc.zy lei awta. Chihro phohro hluhpizy ta maniah ama vaw ngia
hnao aw. Cha daihti atlô nawpa cha' eima
chheipà h liata chihro phohro hluhpizy ta ngiahtia leipa ta lâpaw tawhta khâ
maniah asai tyh. Reih pabohsapa deita he' eima bohna y chhôhpa avaw châ.
(iii)
Reih he khotalaina a châ :
He khizaw râh to su to liata chi nata pho
apahlaopahli viana su lia maihta hro thlalôh achhih leipata palôh tlâhna nata
adyhryhna y thai hra vei. Thlahzona nata chihuhna saita bie tyh ta, Opa lyuhri
nata khihtlâh liata khotalai kawpata charei awpa chhao he hmo rairu kawpa avaw
chà .
Keimo deikua reih vána heta Opa lyuhri nata
viasazy khotalai kawpata aviasa thei pita, chhôhkha aly thapha kawpa nata khotalai kawpa ta
Abeipa he vaw chakao khoh theipa avaw châ. Chadei châvei reih pabosana vata
khotalaih kawpata Awnanopa nata râh chakaona raihria khoh thei chyupa eima vaw
châ.
Abu nata sai, Chy nata sia nata nie nata do
kyh liata khotalai kawpata niekhoh doh
kho theipa duasu liata eima duahna chhá chaipa chhao he Reih alyuna và ta achâ
tah theipa avaw châ.
Reih heta' molai mochyh, dyhchhie dyhru
nata ochaki chapà saw lòhkha miah paphaosa ta, khotalai kawpata hmaokha ta
maniah achareisa tyh.
(iv)
Reih he hmahsiena achâ :
Babulon o chhâh sâhpa a sah tuhpazy chhao'
chyhsa thatlôpa hluhpizy ta sah hra ei sala. Khazohpa ta ama reih cheipa avaw
panano daihti liata cha, ama O chhà h pacho haipa chhao sah pazao thei khao vei
ei tahpa bible liata eima hmô.
Khazohpa chhaota reih he avaw pachâ peimawh
ngaitakawpa avaw châ hra.
Reih pabohsapa he Khazohpa khozie chà ta.
Chavà ta ahy raita areih pabohsapa maihta ama rà h chi nata pho hmahsiena là ta
pangai aw eita. Reih apahleipa chi nata pho deikua ama lei lymà aw. Chaváta reih pabohsapa he kao toti liata
hmahsiena thabypa avaw chà .
REIH
HE' KHEIH TA PABOHSA AWPA MA A CHÂ
Reih pabohsana kyh liata maophaohna chaba
tuhpa cha' Keima nata nama, eima Chhôhkha, Khitlâh, nata Mara zawpi zydua eima
châ. Reih pabohsana kyh liata hmalah pazi nawpa dà h achyu ta ta vaw reih tua ei
sih la: -
1)
Ei reih ei cheih aw
Reih pabohsana kyh
liata peimawh chaipa cha "ei reih ei cheih aw" tahpa he avaw
chà .
Chyhsa ahy raita
chihro pho hropa reih ahlykhei tlâ leipa ta. Eima pikheipa reih he tlâ cheih
molo thlah haw sih la. Reih hropa zydua hlà ta eima pikheina reih he pasô ta
pasà hsa via chai ei sih la. Eima pakah tawhta mara reih he pua hluh chai tyh sala,
ahy cha maw' mara reih he atlybai thei aw tly. Su to ráh to liata y hrei sih
la. Mara reih eima chei hnolo ngà thlà h ha khiahta cha. Eima reih he lei
thlà hthli theileipa awta. Keimo nata eima chhôhkha eima chi nata phozy eima
pabohsa thei aw.
2)
Chhôhkha liata :
Chhôhkha he hmoto
liata "Alpha nata Omega" hawhta pakhopà theipa chà ta. Chao nata luh
hawhta a châ. Reih achuna liata eima Siku-o cha' O chhôh he a chà ' eima nô nata
pawzy he chhôhkha pachutuhpazy châ ei ta. Reih pabohsana nata pachuna kyh liata
amà maophaohna à sâh ngaitakaw.
Nôpawzy heta sawzy
he ama hawti no tawhta reih ama pachu hluh khiahta cha' vaw satlia laihsa hra
ei sala. Reih pahlei khao cheita aw veih ei. Saw nahzy hmiakô liata reih pahlao
pahlipa ama cheih/hmâh hluh awpa châleipa ta, Mara reih sôzie nata tlaichhai
tlà h achâ zie saw nahzy hro pahnie
(convince) theina taihta ama pasopakà awpa a châ. Chhòhto liata nòpawzy
heta mara reih ro & reipa he saw nahzy pachu ta, pathaisa cheingei awpata
hmah lah chyuhpa chà sala. Cha cha eima reih à bohna a chà .
3)
Zawpi apôhpakhyna
su liata :
NGO's. Awnanopa
nata MADC etc. Leader zy heta zawpi apôh pakhyna nata apahmaoh viana su liata
mara reih he hmà h hluh via pachai tyh ei sala, Mara reih sôzie nata kho
achhihzie he zawpi là ta pachu hluhpa ta reih pabohsa awpa peimawh ziezy chhao
reih hluh via tyh hra ei sala. Abyuhna nata ngiahnazie lyma hawhta reihpabosana
kyh liata zawpizy chà ta Awareness zy hneikhei tyh ei sala. He heta athòkheina
lai kawpa miah pie tuhpa achâ aw.
4) Social Media
Social Media he'
reih pabohsana kyh liata eima phahnai khei chai awpa châta, miah adyuh tuh chai
awpa chhao a chà hra. Cha zy cha :--
(a) Television
TV he hawti machâ
alai achyh ta eima yru papai nawpa nata bie thieh hla thiehpazy eima daona su
hnawh chaipa a chà . TV tawhna heta chihro phohro reih eima vaw thei hluhtu
daihti liata cha' reih hmà pahlao pahlipa he arai avaw nao kaw tyh.
Aviapachaipa ta hawti nahzy chhochhi reikah nata bierei ama chu lihchizy vaw
châta, he hawhpa nohta Cartoon film Mizo or English ta paliepa ama mo tyhpa
deikua amo liata reih liata rairuna hluhpi ama vaw hnei tyh. He vana heta
hawtizy chà ta TV tawhta Cartoon film mo awpa Mara reih ta paliepa zy he
pachhuahpano thei ei sihla, he heta eima rà h chi nata pho nata reih pabohsana
chhaichhi tlao avaw chà aw.
(b) Daily news paper
Eima râh he kao
toti liata hmialà keih chakà pathao lyma pita alypa achà ngaitakaw. Chadeikua
la News papuana kyh liata rei awpa hluhpi a y. Mara rà h chhôh liata thà tibu moh
alà luah viapazy he tlaikao reih ta ropa sai vaw châ ha tlô ta. He heta reih
pahlaopahlina láthlòh liata miah a chhi tyh. Chyhsa hluhpizy ta mara reih he
aki vei khia maw tahpa pachà na taihta ama vaw hnei pathaopa a chà . Chavata
Daily news siepahlie pata mara reih pabohsana kyh liata hmahla ta ahra awpa
eima ngiah ngaitakaw.
5)
Moh bina kyh
Chyhsa eima vaw châ
tawhta cha hlâno daihti tawhta tahmà taihta moh eima vaw bi tyhpa avaw châ, Moh
he chi nata pho nata reih pabohsana kyh liata avaw peimawh ngaita kaw. Moh he'
marà saw eima châna maniah palà hà h tuhpa acha nota. Chyhsa hluhpi ta cha, chi
hro pho hropa reih ta moh abi pita. He heta' chi nata pho nata reih zah
achhihna a pahlei pathao. Marapa ta marà reih do kawpata eima moh avaw bi haw sih
la. Cha cha chi nata pho nata reih pabohsana lâthlôh achhih pathaona chhao avaw
châ hra.
6) Khihchhôh/ khôtho liata
Khòtho, Office nata
khitlâh hmotaona liata eima vaw puapà dà ihti liata marâ reih he' a sâkhana
liata hmâh tuachai lymà sih la. Viasa zy bielôhawh reikhei nota chhao mara reih
he a sà khana liata hmà h lyma thei sih la. Cha cha eima chi abohna chà ta eima
reih abohna chhao achãpà hra.
CHI
Y-ZIE
Khazohpa ta khizaw nata a chhôh liata
hmohro hneipa zydua he' amo chi hawh tlaita apathla pachhuah lymâ thei awpata
yzie hnei kawpata ataopa achà .
Chyhsapa zy, Sahrohzy nata Chicheipazy he'
chi hneipa ta taopa achâpa vâta, hlâno tawhta atahmâ taihta chi avaw pathla
pachhuah laih lymapa eima châ.
CHI
HE A LEI THEI MA
Hmoto he yzie hnei kawpa nata chà na kakuapa
hawhta apathla pachhuah laih lymâ awpata taopa a châ nota. Eima chi châna dopa
(Orginal seeds) he pabohsa leina và ta eima chi zydua lei khai vei hrawsala 90%
80% nata 30% taihta pahlei theipa a châ. Chi eima pahlei theina dà h nata
pabohsa nawpa dah he hawhta avaw lai chadai laih tua ei suh u :-
1)
Chemical &
physical changes tawhta
Chyhsapa he eima
châna zydua anano tlôleipata, eima hrozie. Eima pielyuzie nata Bierei kah thlà h
liata eima pikheipa (cultural life) siesaipa ta pikhei leipa hro
(Standard/Western life) ahlykheipa (Copy life) hluhpi ypita. Thokhazy deikua
eima vaw laihseihna Chi nata reih pahno khaoleina taihta a ypa hluhpi chhao
eima y hra. He zydua he pikheina chi nata pho apaphasai pata pho hropa chi nata
pho liata *aphei* tahna achà . He he chi nata reih pahlei pathaona thabypa a
châ.
2)
Pahrâna su
Ahyrai ta a râh ti
nata tlâh puasai pata rà h hro là ta pahrâ haw sala, Mara chyhsa achâna zakheipa
ta chihro phohropa châna âbai khiahta chà . A chipho châna *anyupa* hawhta
chà ta. Marà chi nata pho achâna a pahleipa hawh tluta a châ.
Ahy raita Bôhia,
Hlychho nata Chozah etc..achà na zydua pahno pata a chipho chà na khâ châ apatupÃ
pata rà hto su to liata y hrawsala a chi nata pho chà na apabohsa lyma tahna a
chà . Chadeikua chi nata pho a châna apatu ngâkaw hrasala apikheina reih a cheih
thai vei khiah deikua cha' a marà h châna khophie pahleipa hawhta a châ hra.
Chavâta khataih su lia raita pahrâ hrei sih la, eima chi nata eima reihzy eima
chahu pahnie chhôhta cha' Mara orginal eima châna keimo liata lei leipa awta.
Keimo liata khati noh raita eima pabohsa tahna avaw châ.
3)
Lahpinô & Vahpa
hneina kyh liata
Chi nata reih
pabohsana kyh liata hmo peimawh kawpa sakha cha' Nôvah ahneina kyh' he avaw châ
tyh. Marah chanô ahy tlyma a chi heihpa pathlua pata vahpa châta pho hropa
apatu khiahta cha' chi akaw pathla heih awpa (Next generation) liata marà hpa
achà na 100% pahleipa hawh tluta a châ. Cha hawhrana chata mara chapaw ahy tlyma
achi heihpa pathlua pata lahpinô awpata chihro phohropa hnei haw sala, Mara
leilôsaw achâna 20% pahleipa hawhta a chà . Chavà ta chi nata pho nata mara reih
pabohsa awpata cha keimo mara chi heihpa cheingei he lahpinò/vahpa chà ta patu
thei chyu ei sih la. He he 100% eima bohna lâthlôh a y chhòhpa a châ.
CHI
NATA REIH HE A PACHHAI THAILEIPA HMO A CHÂ
Mara reih nata Mara chi pabohsana kyh liata
thokhazy cha' chi he pachà peimawh kaw tlô ei ta, reih pachà peimawh leipa
hluhpi y ei ta. Thokha ta reih he pachà peimawh kaw tlôta marà h chi achâ na pachà peimawh hiahlia thai
leipa hluhpi ama y hra.
Mara chi nata pho nata reih pabohsana
lâthlôh pha chaipa cha Chi nata reih pachhaih leipata pasô thai veichà h pata
keimo tlaita khâ-châ eima chahu pahnie awpa acha. He he eima bohna a cha.
a)
Nga khaoh nata
pakho na
Reih nata Chi he'
ngah khaoh liata Ti nata Ngah hawhta pakhopà theipa châta. Ti nata ngah hawhta
khâ châ' apatu pa-i pa nata pachhaih theileipa a chà . Ngakhaoh sôna cha Ti nata nga he a châ.
Chahaw hrana chata mara leilôsaw eima
chà na liana heta eima chi nata reih he khà -châ apatu pa-i ta, apachhaih thai
leipa avaw chà . Ahy raita chi tlyma reih tlyma apahleipa cha' ngakhaoh liata ti
nata nga pahleipa hawhta a chà . Ngakhao sôna/hneirôna 50% pahleipa hawhta a cha
tah theipa avaw châ. Chavà ta chi nata reih he apeimawhna alyupa achà pa
vâta, a miano ta asie pakaoh lyma awpa
achà .
b)
Hrona nata pakhona
bie
Chi nata reih he'
pôhpa liata Sahpa hrona nata Thlahpa hrona a sie pakaohpa hawhta khà chÃ
apakaoh laih hrapa a châ.
Chavâta chyhsa
pôhpa liana heta hrona chino y ta. He hrona zy he avaw pachhaih khiata cha,
chyhsa pôhpa cha' *athipa* a chà .
c)
Pavaw pakhopa na bie
Chi nata reih he VÃ
liata pavaw azawpa chavei nata chachà h
mathlaw hawh tluta a chà .
Vâ liata Pavaw
azawpazy he' pahmòhpi tawhta ama pôhpa
hrona pabohsa awpata cha Mathlaw he avaw peimawh ngaita kaw. Pavaw zy heta
chavei nata chachâh ta mathlaw hnei chyu eita. Ama pôhpa aboh nawpata ama
chavei lâ tahpa mathlaw he ma peimawh via ma, ama chachâh là tahpa mathlawh he
maw tahpa ahiahri chyuh ei sih la. Mathlaw sà no ta apeimawhna alyu nairi ta a
sáno ta pavaw chà ta asòhzie nata phahnai zie chhao alyu khai tahpa ta eima chhy
chyu nata pangiasa a chhih. Chavà ta marasaw eima Chi nata pho nata reih
pabohsana kyh liana heta chi eima pachà peimawhpa hawhta reih chhao pachÃ
peimawh pata eima pabohsa lymà awpa a chà .
Atlâhpakyuna
Marà rà h apahniehna nata mara chi nata reih
apahniehna chaipa cha' nama nata keima he eima chá. Eima chà na he zuah leipata
phohropa hmiakò lia chhaota eima palai khei lyma awpa a chà . Mara rà h ti nata
tlà h abohna y chhòhpa cha chi nata reih
pabohsana he a chà .
Chi nata reihzy he Abeipa ta a eihhrâh
kawpata miah piepa a châpa và ta, mara chi nata reih he cheih chalo lyma pata
phohropa hmiakô lia chhaota riahpha ngaitapa ta eima duakhei / palà hà h ngà h
lyma awpa chà .
Eivaw pih khei ei reih cheina
Hy alo awpa chapasaih vana
Pasô ei si, angiana zydua chhao
Thyutlia eima daihti chhôhta
FOR GOD AND MARALAND
(He Essay pha kawpa he MSO Chennai ta Essay aropasuana ama pachhuahpanohpa liatapa lapapuapa a cha.Admn)

No comments