Article : HY CHA-AW!
(He cha-aw article he Dr C.Lalrampana ropa, Mara reihta paliepa a châ...a zydua ta palâsapa deikua châ vei)
Cha-aw eima tahpa he tropical plant châ ta, Asia chho nochhi lâ hluh via pachaih ta, Malaysia, Indonesia, Thailand nata Philippines-liana zy ta cha a lâluah kaw ta, âhmie châta ama nie kawpa a châ. A scientific moh cha 'Parkia speciosa' chá ta, 'petai' tahpa a châ; Mongyuh reihta cha :
1. bitter bean,
2. twisted cluster bean
3. stink bean
tahpazy ta ama rei tyh.
A PHANA ZY :
1. SAPA THATLÔNA CHÂTA :
CHA-AW liana heta natural sugar chi nano nanopa sucrose, fructose nata glucose-hluhpi ypa ta, fiber â chakaihpâ ta, he vâna heta sapa thatlôna hnawh pha kawpa a châ.
2. THISAIH ASÂHPA/ZÔTHLÔHPA CHÂTA :
CHA-AW liana heta potassium hluh ta, iahpa (salt) deikua a chyh kaw. He vâna heta thisaih â sâhpa châta a pha kawpa hleikhôta stroke tawhta chyhsa vaih ta; zôthlôh hneipa châta eima hao khai tawhta chhohpa ta eima chhona ti dopa hleikhô niepa ta a pha kawpa hawhta pachâpa a châ.
3. SAPA PADIA/CHAKUASATUHPA :
Sapa/pôhpa padiasa theituhpa a châpa vâta `Cold ‘ fruit' tahpa ta reipa a châ tyh. Sapa/pôhpa lalôhna â sâh tu awpa padiasa thei ta. Netherland liata cha chanô sawphaohpazy ta ama sapa/pôhpa palo tu awpa vaihna châta cha-aw he ama hmâ phahnai kaw.
4. LATHLI THATLÔNA :
Research tawhta hmôpapuapa a châna dâhta cha-aw liana heta potassium a hluhpa vâta achuhaipazy ta nie tyh ei sala; amâ chuna liata ama lathli athata tha patlôpa ta, ama thai thei via tyh ama ta.
5. IE NAINA :
Cha-aw liana heta fiber a hluhpa vâta pati nie nota â daihna rakha ta niepa heta ie panai ta; rih thatlô leipa tha a patlô thei. He vâna heta cha-aw nie tyhpa zy châta cha ie naina laxative hmâ cheingei a ngiah vei.
6. SAHMA DOPAZY CHÂTA :
Cha-aw heta thisaih siepa thlaita a pado theipa váta sahma dopa vâta luhpasapa/dâhphipa/luhpahiahpazy châta sâhpiti nata kheihti nahta pahlaopa ta niepa ta a pha kaw.
7. PATHI SAWPA :
Pathi sawpa a hnei tyhpazy châta cha-aw he antacid pha kawpa a châpa vâta a pha kaw.
8. THLOHMIA SIEPA :
Thlohmiah siepa nata lôvãpa ta miah siepa vâta a patha tyhpa liana heta cha-aw hyh tisaohpa hniapa tlyma a haona diduahpa hniapa tlyma he lôvâpa châmaih thiena pha kawpa châ ta; a thlohpa taihta a papai thei.
9. PAHNONA:
Cha-aw liana heta vitamin 'B' a hluhpa vâta pahnona thazôh (nerve) pha leipa châta a pha kaw.
10. Â HRI TU HAPA :
Niebaw pha tu hapa vâta tlyma tly tu hapa vâta athata ahrina (overweight) pahleina pha kawpa cha cha-aw he a châ.
11. ANAEMIA VAIHTUHPA :
Iron a chakaih hluh ta, thisaih liata (red blood cells) taotuhpa a châpa vâta thisaih â phahlapa pasana miakha (anaemia) y thei awpa tawhta vaihtuhpa pha kawpa a châ.
13. ZIARUPAZY CHÃTA THOHNA :
Ch-aw liana heta protein chi kha tryptophan a hluhpa vâta he heta chyhsa palôh thadâhna pie thei ta, ‘mood’ taopathi ta, ziarupa, palôh thachhâpa nata Depression châta thohna pha kawpa a chá.
14. CHANÔ CHAI PASAPA THOHNA :
Chanô thi hnei phathi thei leipa(Premenstrual syndrome (PMS) zy châta Vitamin B6 a hluhpa vâta blood sugar level taopathi thei ta. Chavâta patia/chai pasapa a hnei tyhpazy châta a pha kaw.
(He article rohtuhpa heta Cha-aw phana he a pasia tlai ma tahpa dei

No comments